ميرزا محمد هادي علوى شيرازى
197
سفرنامه ميرزا ابو الحسن خان شيرازى ( ايلچى ) به روسيه ( فارسى )
و نشانها و اسباب بسيار كه از هر جا و هر ولايت در اوقات منازعه و غير منازعه به دست دولت روس آمده است ، آورده گذاشتهاند كه در آنجا از اين مقوله اسباب ، از هر ولايت و هر مملكت بسيار است . ديگر در مكانى نقشهء بسيارى از ولايات را كه به تصرف آنها درآمده است كشيده بودند . از جمله ، نقشهء درياى قلزم و دربند و بعضى از ولايات آذربايجان را به عينها كشيده بودند و در جائى گذاشته بودند و توپ و خمپاره ساخته و عراده و آلات حرب و گلوله و علم و بيدق و طبل و اسباب آتشخانه در اين مكان از هر مقوله بسيار است . دو سه عدد توپ در اينجا ملاحظه شد كه ميان آنها هر يك چندين سوراخ داشت و به يك دفعه چندين تير پر مىشود و خالى مىكنند . از جمله يكى بيست گلوله مىخورد و ديگرى پنج گلولهاى بود و چهار گلوله و سه گلوله نيز داشت . بعد از ملاحظهء آنها صاحبى ايلچى معاودت به منزل نمودند . آدمى آمد و مذكور كرد كه فيلها صحيح و سالم از چركس كرمان آمده ، وارد باغ رازسكوسلو كه بيست و دو ورثى پتربورغ مىباشد ، شدند و دو يوم بعد وارد پتربورغ خواهند شد . صاحبى ايلچى دو سه نفر آدم خود را مأمور فرمودند كه در آنجا رفته ، شب فيلان را حركت داده به شهر آورده باشند كه مبادا خلق مطلع شوند و از كثرت و جمعيت مردم بر آنها ناخوشى روى داده باشد و آن روز قدغن نمودند كه جا و مكان مرغوبى و آذوقه و اسباب به جهت آنها آماده و مهيا كردند . ديگر امرى كه قابل تحرير باشد واقع نبود . يوم جمعه سيزدهم الى يوم شنبه بيست و يكم : امر تازهاى واقع نبود و به كرات اغتشاش امر ناپليان و شكست او و به سمت دريا فرار كردن او مذكور بود و به تواتر خبر مىرسيد كه در هنگام منازعه به قدر يكصد هزار سپاه و بيست ، سى هزار نفر جنرال و بزرگان قشون از اهل انگريز و پروس و غيره را ناپليان مقتول ساخته و آخر الامر خود شكست خورده و فرار نموده است . لاكن هنوز خبر صريح نرسيده كه به كجا رفته و از چه طريق اتفاق افتاده . [ در ] افواه قتل او هم مذكور است ؛ اما به صحت پيوسته كه اين روزها سپاه انگريز و پروس و اشخاصى كه در پاريس بودند داخل شهر پاريس شدهاند و پادشاه روس هم روانهء پاريس گرديده . قرال قديم كه در آنجا پادشاهست او را به اعزاز تمام استقبال كرده داخل شهر پاريس كرده است . صاحبى ايلچى اين چند يوم ، گاهى اوقات صرف درس و مشق خط انگريزى مىنمودند و گاهى به ملاحظهء اسبان و يك دفعه به تماشاى فيلها مشغول بودند . روز شنبه بيست و يكم : پاره [ اى ] اقمشه و اسباب و وجه نقد و كلاسكه از دولت روس بهجهت محمد مراد على بيك آوردند و نوشتجات ايران را كه به اتمام رسيده بود ، صاحبى ايلچى تسليم او نمودند ، و قدرى وجه نقد از خود نيز به او تكليف كردند و اسناد طهماسب طباخ را به او سپردند و مشار اليه همين روز با دو نفر مهماندار روس و ايتام خود روانهء ايران گرديدند . ديگر امرى واقع نبود . يوم يكشنبه بيست و دويم الى پنجشنبه چهارم شهر رمضان سنهء 1230 : امورات وقوعى اين است كه : روزى لاردوالپول نزد صاحبى ايلچى آمد و مذكور نمود كه اهل فرانسه ، اهالى انگريز و پروس و غيره را كه در خانههاى آنها فرود آمده بودند قتل